Ιστορία
Αρχαιολογία
Κοινωνική Ανθρωπολογία

Προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών

Ψυχαναλυτικές θεωρήσεις του πολιτισμού

  • Κωδικός: ΚΑ2251
  • Κατεύθυνση: Κοινωνική Ανθρωπολογία
  • Κατηγορία: Εμβάθυνσης
  • Τρέχοντες διδάσκοντες: Έλενα Τζελέπη
  • Ώρες διδασκαλίας ανά εξάμηνο: 39
  • Μονάδες ECTS: 5.0
  • Διδάχθηκε: 2023-2024 εαρινό, 2019-2020 εαρινό
  • Διδάσκεται

Περίληψη

Από τα τέλη του 19ου αιώνα, αναδύθηκαν ανατρεπτικές θεωρήσεις για την συγκρότηση και την ιστορία του υποκειμένου.  Κομβικές σε αυτή τη ριζοσπαστική ιστορία των ιδεών υπήρξαν οι συμβολές των Νίτσε, Μαρξ και Φρόυντ, που αντιτάχθηκαν στην καρτεσιανή ανθρωπιστική φιλοσοφία, δηλαδή στην θεώρηση του ενσυνείδητου και ορθολογικού υποκειμένου της γνώσης και της αυτογνωσίας, της αυτονομίας και της (αυτο)κυριαρχίας. Αυτές οι κριτικές επεξεργασίες προβληματοποίησαν την κεντρικότητα της συνείδησης και την ταύτισή της με τη γνωστική ικανότητα, ενώ προσέγγισαν τη συνείδηση ως το παράγωγο και όχι την αιτία της «θέλησης για δύναμη» (Νίτσε), των ταξικών σχέσεων (Μαρξ) και των ασυνείδητων ψυχικών διεργασιών που το υποκείμενο δεν ελέγχει (Φρόυντ).

Η ψυχαναλυτική πρακτική και θεωρία που εισάγει ο Φρόυντ με άξονα την έννοια του ασυνειδήτου είναι μια ύστερη «κοπερνίκεια επανάσταση», όπως θα αποφανθεί ο ίδιος, σύμφωνα με την οποία η συνείδηση δεν είναι πλέον το κέντρο του ανθρώπινου υποκειμένου, αφού αυτό εμπεριέχει, εκτός από τη συνειδητότητά του, και τη ριζικά «άλλη», ασυνείδητη διάστασή του. Όπως θα περιγράψει μια σύγχρονη ψυχαναλύτρια, η Τζούλια Κρίστεβα, είμαστε «ξένοι μέσα στον εαυτό μας». Πώς οι εννοιολογήσεις του εαυτού ως ριζικά «άλλου» μας δίνουν θεωρητικά και μεθοδολογικά εργαλεία για να συσχετιστούμε με τον «άλλο» ως διαφορετικό;

Το ανθρώπινο υποκείμενο, σύμφωνα με την ψυχαναλυτική οπτική του Φρόυντ, δεν υπάρχει παρά ως κοινωνικοποιημένο υποκείμενο. Η παρακαταθήκη του Φρόυντ έχει προκαλέσει έναν εποικοδομητικό διάλογο στην ιστορία της ψυχανάλυσης που διακρίνεται από κριτικές αναγνώσεις αλλά και διαφοροποιήσεις, καθώς επεκτείνεται στον αγγλοσαξωνικό κόσμο, τη δυτική και ανατολική Ευρώπη, και τη Λατινική Αμερική. Οι ψυχαναλυτικές θεωρήσεις που φωτίζουν κοινωνικές και πολιτισμικές διαδικασίες όσον αφορά τη σχέση του υποκειμένου με τις σχέσεις εξουσίας, τη γλώσσα, τις λογοθετικές πρακτικές, τις κοινωνικές νόρμες, αλλά και την τέχνη, τον πόλεμο, τη θρησκεία, την ηθική και την πολιτική αποτελούν κεντρικές διερευνήσεις του μαθήματος. Πιο συγκεκριμένα, θα ασχοληθούμε με διεπιστημονικές συνομιλίες της ψυχανάλυσης με τις θεωρίες του λόγου, τη Σχολή της Φρανκφούρτης, τη φιλοσοφία των Ντελέζ και Γκουαταρί, τη φεμινιστική κριτική, την αποδόμηση, καθώς και τις ριζοσπαστικές θεωρίες για τη δημοκρατία.

Συγγράμματα

  • Μπουρντέν Ντ. (2005): Η ψυχανάλυση από τον Φρόυντ ως τις μέρες μας: Ιστορίες, Έννοιες, Πρακτικές, Αθήνα: Κριτική
  • Butler J. (2009): Η ψυχική ζωή της εξουσίας. Θεωρίες καθυπόταξης, Αθήνα: Πλέθρον
ΙΑΚΑ: Κεντρική σελίδα Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας